Bùa yêu, ngải yêu là gì? Truyền tụng dân gian và cái giá của kẻ bỏ bùa

Bùa yêu, ngải yêu là gì trong tín ngưỡng dân gian?

Bùa yêu là tên dân gian gọi những phép thuật được tin là khiến một người đem lòng say đắm kẻ bỏ bùa. Nhưng nghe kỹ những lời truyền tụng, ta sẽ nhận ra một điều lạnh gáy: thứ mà bùa yêu tạo ra, theo người xưa kể, không phải tình yêu. Đó là sự mê muội — người trúng bùa mất dần lý trí, bỏ ăn bỏ ngủ, bỏ cả nhà cửa cha mẹ để đi theo một người, như thể ý chí của họ đã bị ai cầm mất.

Dân gian còn chia thứ bùa này thành một phổ ba mức, từ nhẹ tới nặng: bùa mến để buôn may bán đắt, khiến khách lạ tự dưng thấy quý mình; bùa yêu trong chuyện nam nữ; và nặng nhất là bùa mê, bùa lú — mức mà người trúng được mô tả là "lú lẫn", nghe lời kẻ bỏ bùa hơn nghe cha mẹ. Còn ngải yêu là bậc cao hơn của cùng một ý đồ: thay vì lá bùa, người ta tin có những loài cây được "nuôi" cho thành tinh để làm việc ấy.

Nguồn gốc: từ vùng Thất Sơn đến lời đồn khắp ba miền

Nhắc tới bùa ngải, người Việt gần như lập tức nghĩ về Thất Sơn — Châu Đốc, và dải đất giáp biên Tây Ninh. Đây là vùng đất mà tín ngưỡng nuôi ngải có thật và có bề dày, với hình ảnh những ông thầy ngải sống lặng lẽ ven núi. Trong hệ niềm tin ấy, ngải là các loài cây thuộc họ gừng, nghệ, riềng được chăm như chăm một con vật có linh tính: cho "ăn", gọi tên, giữ lời hứa với nó.

Tương truyền, ngải nuôi đúng phép thì hộ thân, giữ nhà. Nhưng cũng chính trong lời kể dân gian, có một nhánh bị mọi thầy ngải chân chính cấm cửa: đem cái linh của ngải hướng ra ngoài, đè lên ý chí của một người dưng để trói người ta về với mình. Đó là ngải yêu. Cùng một gốc cây, người xưa nói, nhưng một đằng là nuôi để giữ mình, một đằng là nuôi để bắt người — và ranh giới ấy chính là ranh giới giữa chính và tà.

Người xưa kể bùa yêu "ăn" vào người ta thế nào?

Các câu chuyện truyền miệng thường xoay quanh vài mô-típ quen thuộc, và xin nói rõ: đây là mô-típ trong lời kể, không phải điều đã được kiểm chứng, càng không phải điều nên thử. Người ta đồn bùa được gửi qua miếng ăn thức uống; qua một món đồ mà nạn nhân hay chạm vào; hoặc qua những thứ được tin là "gá" được hồn vía một người — sợi tóc, tấm ảnh, cái tên viết trên giấy. Có nơi còn kể thầy bùa chỉ cần ngồi một chỗ gọi tên người kia đủ đêm là người ấy tự tìm đến.

Điều đáng suy ngẫm là chính người kể chuyện xưa cũng thường bỏ lửng một câu hỏi: người kia mê mẩn vì bùa, hay vì đã bị rót vào tai những lời ngọt nhạt ngày này qua tháng khác? Nhiều chuyện "trúng bùa yêu" khi nhìn lại rất giống những gì ngày nay ta gọi là thao túng tâm lý, là ám thị. Dân gian không có những chữ ấy, nên họ gọi nó là bùa. Bùa thật hay lòng người — câu hỏi đó, các cụ để lại cho người nghe tự trả lời.

Cái giá phải trả: vì sao bùa yêu luôn bị coi là tà?

Trong mọi dị bản, có một điểm không đổi: chưa từng có chuyện bùa yêu nào kết thúc tử tế. Người xưa kể rằng thứ tình bị trói bằng bùa không bền — bùa "đứt" thì người trúng bùa tỉnh lại, và cảm giác đầu tiên của họ không phải là hết yêu, mà là ghê tởm kẻ đã trói mình. Bao nhiêu năm mê muội đổ sập thành từng ấy năm oán hận.

Còn kẻ bỏ bùa, dân gian tin rằng phải trả bằng thứ đắt hơn: âm đức. Trói ý chí một con người là món nợ không giấy tờ, trả bằng vận may, bằng sức khỏe, có khi bằng đường con cháu. Riêng kẻ nuôi ngải yêu thì gánh thêm một kiếp nạn nữa: ngải nuôi là nuôi cả đời, quên "cho ăn" là ngải quay lại vật chính chủ. Người miệt Thất Sơn có câu cửa miệng: nuôi ngải như cưỡi cọp — leo lên thì dễ, leo xuống mới biết mình dại.

Dấu vết bùa yêu trong đời sống hôm nay

Niềm tin ấy chưa hề biến mất, chỉ đổi chỗ ở. Nó nằm trong câu mắng yêu của các bà má miền Tây khi con trai dẫn bạn gái về: "Bộ bị bỏ bùa rồi hả con?". Nó nằm trong những lời rỉ tai về chuyện ai đó "đi coi thầy" để giữ chồng. Và đáng buồn hơn, nó nằm trong vô số bài rao bán "bùa yêu chuyển khoản" trên mạng — nơi thứ duy nhất chắc chắn bị mất là tiền của người nhẹ dạ. Các vụ lừa đảo tâm linh kiểu này đã nhiều lần bị báo chí và công an cảnh báo.

Nhìn ở góc độ văn hóa, bùa yêu là tấm gương soi một nỗi sợ rất người: sợ bị bỏ rơi, sợ tình cảm của người khác nằm ngoài tầm tay mình. Người xưa gói nỗi sợ ấy vào lá bùa; người nay gói nó vào những chiêu trò giữ người yêu. Còn bài học thì trước sau như một — thứ tình cảm phải trói mới giữ được, ngay từ đầu đã không phải của mình.

Khi bùa yêu bước vào trang truyện: Âm Hôn

Chất liệu ấy — tình bị trói, danh phận bị buộc, và cái giá của kẻ dám buộc — chính là mạch ngầm của Âm Hôn, một truyện trong vũ trụ linh dị Cửu Ấn Ký. Ở đó, chuyện "buộc" một người vào một người không dừng ở lá bùa: có những lễ cưới mà một trong hai họ không còn thở, và lời thề thì không chịu chết theo người.

Nếu bạn tò mò xem dân gian đã tưởng tượng tận cùng của việc trói buộc một con người là gì, bạn có thể đọc miễn phí Âm Hôn, và ghé bản đồ Cửu Tinh để thấy chín câu chuyện của vũ trụ này đan vào nhau ra sao.

Bài viết tổng hợp truyền tụng dân gian cho mục đích tìm hiểu văn hóa và giải trí, không có căn cứ khoa học, không nhằm hướng dẫn hay khuyến khích thực hành.