Thầy pháp, thầy cúng và nghề gọi hồn trong văn hóa Việt

Thầy pháp, thầy cúng, pháp sư: ai làm gì trong làng?

Trong đời sống tín ngưỡng dân gian Việt Nam, người ta hay gộp chung mấy chữ thầy pháp, thầy cúng và pháp sư, nhưng thực ra vai trò của họ không hoàn toàn giống nhau. Đây là cách phân biệt theo cách dân gian thường hiểu, chứ không phải một hệ thống cố định, vì mỗi vùng miền lại có tên gọi và phong tục riêng.

• Thầy cúng thường là người lo phần lễ nghi: viết sớ, đọc văn khấn, sắp mâm cúng cho việc tang ma, giỗ chạp, động thổ, cầu an. Họ là người giữ nghi thức, giúp gia chủ bày tỏ lòng thành với tổ tiên và thần linh theo đúng phép.
• Thầy pháp trong quan niệm dân gian được tin là người làm việc với phần khuất hơn: trừ tà, giải hạn, yểm bùa, hay can thiệp vào những chuyện được cho là do âm khí gây ra. Nhiều nơi miền Trung và miền Nam quen gọi là thầy pháp, pháp sư hoặc ông thầy.
• Bên cạnh đó còn có ông đồng, bà đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, là những người thực hành hầu đồng, một di sản nay đã được công nhận về mặt văn hóa.

Cần nói rõ: bài viết này mô tả niềm tin và phong tục mà cộng đồng từng và đang gìn giữ, chứ không khẳng định những điều siêu nhiên ấy là sự thật khoa học. Với người làng xưa, các ông thầy này là chỗ dựa tinh thần mỗi khi có chuyện chẳng lành.

Nghi lễ trừ tà, gọi hồn và tang ma trong niềm tin dân gian

Phần khiến nhiều người tò mò nhất luôn là nghi lễ gọi hồn. Trong tín ngưỡng dân gian Việt, gọi hồn (có nơi gọi là áp vong, gọi vong) được hiểu là việc nhờ một người trung gian để gia đình mong được trò chuyện với người thân đã khuất, hỏi nơi an táng, hay tìm phần mộ thất lạc thời chiến tranh. Đây là một thực hành tâm linh có thật về mặt văn hóa, gắn với nhu cầu rất con người là khao khát được nối lại với người đã mất.

Trong tang ma, vai trò thầy cúng và thầy pháp lại càng đậm. Theo phong tục nhiều vùng, người ta tin rằng cần làm đúng nghi thức để vong linh được siêu thoát, không vương vấn, không quấy quả người sống. Một số nghi lễ thường thấy:

• Lễ phát tang, nhập quan, di quan với văn khấn và trình tự riêng từng vùng.
• Lễ cúng tuần, cúng thất, cúng giỗ đầu để tưởng nhớ và tiễn đưa.
• Các tục trừ tà, giải xui được thực hành khi gia đình tin rằng có điều bất an.

Điều quan trọng cần phân biệt: nghi lễ tang ma, văn khấn, lòng hiếu kính với tổ tiên là di sản văn hóa đáng trân trọng. Còn những lời hứa hẹn chữa bệnh, đổi vận hay yêu cầu nộp tiền lớn để cúng giải hạn thì thường bị giới chuyên môn xếp vào nhóm mê tín dị đoan dễ bị lợi dụng. Bài viết không hướng dẫn thực hành bùa chú hay nghi lễ nào, chỉ ghi lại để hiểu nét văn hóa.

Vì sao người làng tin, và niềm tin ấy nói lên điều gì?

Tại sao suốt bao đời, làng quê Việt vẫn dành chỗ cho thầy pháp và thầy cúng? Câu trả lời nằm ở chính đời sống. Khi y học chưa tới được vùng sâu, khi thiên tai, dịch bệnh, mất mùa ập đến mà không ai giải thích nổi, con người cần một cách để hiểu và để bám víu. Ông thầy trong làng vừa là người an ủi, vừa là người giữ ký ức cộng đồng.

Nhìn ở góc độ văn hóa, các nghi lễ ấy còn có những chức năng rất thực tế:

• Giúp người sống nguôi ngoai nỗi đau mất mát, có một quy trình để tiễn biệt và chấp nhận.
• Gắn kết cộng đồng quanh việc hiếu, việc làng, giữ gìn nền nếp trên dưới.
• Lưu truyền văn khấn, ca dao, tục lệ, là một kho tàng văn học dân gian truyền miệng.

Hiểu như vậy, ta sẽ thấy thầy pháp và thầy cúng không đơn thuần là chuyện ma quỷ, mà là một phần trong cách người Việt xưa đối diện với cái chết, với điều chưa biết và với nhau. Tôn trọng niềm tin của cha ông không có nghĩa là cổ vũ mê tín, mà là hiểu vì sao họ tin.

Một nghề đang lặng dần tiếng trống

Ngày nay, nghề thầy pháp và thầy cúng đang mai một rõ rệt. Lớp trẻ rời làng ra phố, y tế và giáo dục phủ rộng hơn, nhiều nghi lễ rườm rà được giản lược. Những ông thầy cao tuổi qua đời mà không có người kế nghiệp, vì đây là nghề học khó, đòi hỏi nhiều năm theo hầu và một chữ tâm không dễ giữ. Có những làng, người thầy cúng cuối cùng mất đi cũng mang theo cả một kho văn khấn không ai chép lại.

Sự mai một ấy có hai mặt. Một mặt, nó giúp đẩy lùi những trò lợi dụng tín ngưỡng để trục lợi. Mặt khác, nó cũng làm rơi rụng một phần di sản: những bài văn tế, những làn điệu, những phong tục từng là hồn cốt của làng. Bài toán đặt ra là làm sao gạn đục khơi trong, giữ lại giá trị văn hóa mà không nuôi dưỡng mê tín. Đó cũng là lý do nhiều người tìm đến văn chương và phim ảnh để lưu giữ ký ức về một nghề xưa, thay vì để nó biến mất trong im lặng.

Đọc thêm: Thầy Pháp Cuối Làng trong vũ trụ Cửu Ấn Ký

Nếu chủ đề này khiến bạn vừa tò mò vừa rờn rợn, truyện Thầy Pháp Cuối Làng chính là nơi những niềm tin dân gian ấy được dệt thành một câu chuyện hư cấu cuốn hút. Truyện kể về Nguyễn Khải, một kỹ sư trẻ không tin tâm linh, buộc phải trở về làng Hạ Thủy chịu tang ông ngoại, người thầy pháp cuối cùng của dòng họ. Nhưng đó là một đám tang không tiếng khóc, và cái nghề ông để lại không phải để trừ ma, mà để giữ luật giữa người sống và những thứ đã bị quên.

Đây là tác phẩm mở màn trong vũ trụ Cửu Ấn Ký, nơi mỗi câu chuyện là một đại ấn trấn giữ một điều xưa cũ. Bạn có thể đọc miễn phí để bước vào không khí làng quê linh dị ấy, và xem thêm bản đồ Cửu Tinh để hình dung toàn cảnh thế giới truyện. Xin nhắc lại, đây là sáng tác hư cấu lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian, không phải tài liệu hướng dẫn thực hành tâm linh.